Powrót do listy plików

---

Zapobieganie agresji w klasie

Łukasz Proszek (Kurs Pedagogiczny, II rok Informatyki Stosowanej WFAiS UJ)

1  Wstęp

1.1  Definicje

Praca ta dotyczy agresji słownej jak i fizycznej, jako że agresja słowna często poprzedza agresję fizyczną. Agresja słowna zawiera krzywdzące komentarze (a często nawet groźby) skierowane do innych, które często rozwijają się w agresję fizyczną. Agresja fizyczna to naruszenie przestrzeni osobistej będące zagrożeniem dla innych uczniów lub własności. Przykłady takiego zachowania to tworzenie się tłumu, przepychanki, bójki, gryzienie, niszczenie własności. Uczniowie mogą przejawiać oba typy agresji. Kluczowe do zapobiegania agresji fizycznej jest zapobieganie agresji słownej.

1.2  Kontekst

Krytyczne jest rozważenie kontekstu (warunków sprzyjających) agresji. Zachowanie może być o relatywnie niskiej intensywności lub wyraźnie wskazujące na znaczne zagrożenie dla innych. Może ono się zaczynać w na pozór niegroźny sposób (np. wyzywanie) i ulec wzmocnieniu gdy im nie zapobiegać.

1.3  Założenia

Dobrze zdefiniowany i wprowadzony w życie plan skupiający się na efektywnym i prawidłowym zapobieganiu agresji. Brak takiego planu może być znaczącym czynnikiem pojawiania się niektórych (bądź wszystkich) nieprawidłowych zachowań w klasie. Skuteczność interwencji może być bardzo zmniejszona gdy nie wziąć pod uwagę środowiska. Zawarte w tej pracy działania są typu zapobiegawczego, pomyślane tak aby wprowadzić ucznia na na drogę zachowania nieagresywnego..

Chociaż wiele zachowań agresywnych ma wspólne korzenie/powody, zachowanie jest także wysoce charakterystyczne dla każdego ucznia. Dlatego też trzeba ewaluować charakterystykę ucznia, jego mocne i słabe strony, a działania podjęte indywidualnie.

Choć działania przedstawione w tej pracy mają na celu zapobieganie agresji, trzeba w każdej chwili zapewnić bezpieczeństwo uczniów i kadry. Dlatego też konieczny jest plan interwencji kryzysowej, a najlepiej odgórny, szkolny plan interwencji kryzysowej dotyczący zachowań agresywnych, gdy już wystąpią.

2  Etapy interwencji i strategie

Następujące etapy interwencji i strategie zorganizowane są w porządku od najmniej do najbardziej inwazyjnych zachowań nauczyciela i mają odzwierciedlać sugerowane zachowania instruktażowe/behawioralne w różnych etapach zachowania agresywnego.

2.1  Etap pierwszy - bezinwazyjny

Działania powinny być podejmowane często wobec uczniów często przejawiających zachowania agresywne. Mają one popierać zachowanie prawidłowe.

Działania na tym etapie są czysto zapobiegawcze. Powinny one być zintegrowane z pracą nauczycielską i podejmowane regularnie. Wielu badaczy twierdzi, że jest to najważniejsza faza zapobiegania agresji. Podczas tej fazy nacisk położony jest na kreowaniu atmosfery mniej podatnej na wybuchy agresji. Aby wzmóc pozytywne zachowania należy często używać pozytywnego sprzężenia zwrotnego. Nauczyciel powinien również być wyczulony na pomniejsze zmiany behawioralne takie jak grymasy twarzy, napięcie mięśni, przygryzanie warg, obgryzanie paznokci. Następujące techniki mają na celu wzmożenie rozwoju środowiska klasowego sprzyjającego zapobieganiu zachowaniom agresywnym:

• Rutyna -- Często uczeń ,,trudny'' nie radzi sobie dobrze ze zmianami w zajęciach klasowych i wymaganiach nauczyciela. Jednakże przedstawienie zestawienia wymagań i zajęć zaplanowanych na dany dzień lub tydzień zapewniamy uczniowi bardziej przewidywalne i bezpieczne środowisko. Ważne jest także nauczanie, wzmacnianie i powtarzanie działań i procedur dotyczących wszystkich aspektów dnia ucznia.
• Wzmaganie zainteresowania -- Ta metoda składa się z dwóch technik: pierwsza polega na wykazaniu osobistego zainteresowania uczniem i jego zachowaniu; druga na zaangażowaniu ucznia w jakiś temat. Te metody są skuteczne przy ukierunkowywaniu ucznia. Przez wzmaganie zainteresowania ucznia oraz zainteresowania uczniem można uniknąć wymienionych wyżej pomniejszych zmian zachowań behawioralnych ucznia.
• Pozytywne sprzężenie zwrotne -- Pozytywne sprzężenie zwrotne powinna być efektem wszystkich interakcji z uczniem. Ta technika polega raczej na chwaleniu pewnego zachowania niż ucznia samego w sobie. Cel pozytywnego sprzężenia zwrotnego jest dwojaki: 1) określenie pozytywnego zachowania, które powinno być przez ucznia powtarzane i 2) zapewnienie pozytywnych społecznych konsekwencji mogących zwiększyć możliwość przyszłych wystąpień pozytywnego zachowania. Dodatkowo pozytywne sprzężenie zwrotne powinno następować po wzmaganiu zainteresowania. Przez wzmaganie zainteresowania ucznia nauczyciel tworzy środowisko, w którym zagwarantowane jest pozytywne sprzężenie zwrotne i uniknięte jest formowanie się agresji. Sprzężenie zwrotne tego typu powinno być pozytywne, określone, natychmiastowe i szczere. Na przykład: ,,Jasiu bardzo miło z Twojej strony, że pomogłeś Małgosi przy przygotowaniu materiału. Dobra robota.''

2.2  Etap drugi -- lekko inwazyjny

Nieprawidłowe zachowanie mogące prowadzić do agresji jest subtelnie wskazane uczniowi przy użyciu podejścia nie-werbalnego.

Etap drugi zawiera metody służące do zmniejszenia pojawiającego się nieprawidłowego zachowania. Te metody zwykle powinny być zaplanowane wcześniej i przygotowane biorąc pod uwagę indywidualne potrzeby ucznia. Na przykład kontakt fizyczny (np. klepnięcie w ramię) może być skuteczne w stosunku do jednego ucznia a całkowicie chybione w stosunku do innego (np. mającego awersję do dotyku innych osób). Dlatego też te techniki powinny być uważnie przemyślane i zaimplementowane.

• Kontrola zbliżenia -- Ten prosty krok wymaga umiejscowienia/przemieszczania przez nauczyciela takiego aby móc natychmiast wpłynąć na zachowanie. Dodatkowo ten krok może wymagać zdystansowanie ucznia o problematycznym zachowaniu od jego agresywnych, lub mogących zachęcać do agresji kolegów. Taka kontrola zbliżenia powinna występować podczas wszystkich etapów interwencji, lecz jest wyjątkowo użyteczna podczas wczesnych faz, gdy zachowanie agresywne może dopiero wystąpić lub jest ono delikatne. Ostatecznie ten krok może polegać na nauczeniu ucznia o problematycznym zachowaniu zachowywania ,,zdrowej'' odległości od innych.
• Interferencja sygnałów -- Gdy występują sygnały, takie jak niespokojne zachowanie, świadczące o tym, że może wystąpić niechciane zachowanie, nauczyciel powinien zastosować niewerbalny bodziec. Najprostszy to kontakt wzrokowy. Takie proste działanie uświadamia uczniowi, że nauczyciel jest świadomy zachowania ucznia i gotowy jest interweniować w razie kontynuowania niechcianego zachowania. Inne metody to na przykład pstryknięcie palcami, lub nagłe spojrzenie/wyraz twarzy wyrażające brak aprobaty nauczyciela.

2.3  Etap trzeci -- bardziej inwazyjny

Nieprawidłowe zachowanie mogące prowadzić do agresji są wskazywane uczniowi przez nauczyciela przy użyciu interwencji słownej.

Metody etapu trzeciego mają zmniejszyć nieprawidłowe zachowanie przy użyciu technik werbalnych. Wstępnie, gdy zachowanie ucznia staje się bardziej agresywne nauczyciel powinien próbować uniknąć zachowania agresywnego przy użyciu środków nie bezpośrednich, które gdy okażą się skuteczne powinny pociągać za sobą pochwałę. ,,Przesłanka tkwiąca za pochwałą jest taka, że akceptacja społeczna jest budująca, powodująca wzmaganie określonego zachowania¹'' (tu tym określonym zachowaniem jest zaprzestanie zachowania agresywnego). Chociaż badacze ciągle dyskutują nad efektywnością pochwały względem dzieci/młodzieży problematycznej, połączenie umiejętnie aplikowanej pochwały przez nauczyciela i rodziców wykazało ostatecznie efekty pozytywne. Gdy takie pośrednie metody nie dają efektów polegających na natychmiastowej zmianie zachowania, należy użyć bardziej bezpośrednich technik.

• Ignoruj, działaj, chwal -- Ta potężna metoda interwencji bazuje na przesłance, że pochwała (najbardziej powszechna forma wzmocnienia pozytywnego) zwiększa posłuszeństwo ucznia wobec poleceń nauczyciela. W tej technice nauczyciel chwali ucznia zachowującego się pozytywnie aby spowodować pozytywną zmianę w zachowaniu ucznia zachowującego się niepoprawnie. Wprowadzając w życie tą metodę nauczyciel celowo ignoruje zachowanie niepoprawne, a chwali poprawne zachowanie ucznia znajdującego się w pobliżu, następnie natychmiast chwali ucznia, będącego pośrednim celem metody, jeżeli zmieni on swoje zachowanie.
• Bezpośrednie zwrócenie uwagi -- Ta metoda polega na zwięzłym, jasno wyrażonym bodźcem werbalnym mającym na celu wpłynięcie na zmianę zachowania ucznia. Głównym celem jest poinformowanie ucznia o oczekiwanym zachowaniu. Ta metoda powinna być użyta po zastosowaniu metody ignoruj-działaj-chwal, gdy nie odniesie ona skutku. Bezpośrednie zwrócenie uwagi może polegać na przywołaniu obowiązujących zasad, praw i konsekwencji. Ta metoda skupia się na efekcie zachowania a nie na jego przyczynie.

2.4  Etap czwarty -- najbardziej inwazyjny

Interakcja nauczyciel -- uczeń dotycząca zachowania.

Etap czwarty ma na celu zredukowanie nieprawidłowego zachowania przez bezpośrednie podejście instruktażowe oraz inne metody mające na celu nauczenie bardziej akceptowalnego społecznie zachowania.

• interakcja nauczania -- Interakcja nauczania jest pozytywnie zorientowaną interpersonalną metodą rozwiązywania problemów przeznaczoną do nauczania nowej umiejętności, ćwiczenia słabej umiejętności bądź odniesienia się do nieprawidłowego zachowania. Interakcję najlepiej stosować do jednego ucznia lub małej ich grupy, a nie do całej klasy. W celu zastosowania tej metody należy przeszkodzić w nieprawidłowym zachowaniu wskazując na jakiś jego pozytywny aspekt (,,Jasiu, bardzo miło, że wykazujesz zainteresowanie Małgosią''). Następnie zwrócenie się do ucznia z zapytaniem o alternatywny sposób zachowania (,,Czy konieczne do tego jest ciągnięcie jej za warkocz?''). Jeżeli uczeń ma problem z wykazaniem innego zachowania należy mu je wskazać (,,Może lepiej pomóc jej z zadaniem domowym?''). Nauczyciel powinien (jak zwykle) dostarczyć pozytywnego sprzężenia zwrotnego w momencie poprawy zachowania ucznia (,,Dobrze. Kulturalna rozmowa jest dużo lepszym sposobem zwrócenia uwagi koleżanki niż ciągnięcie jej za warkocz'').
• Izolacja -- Nauczyciel bez stosowania dodatkowej kary czy konsekwencji izoluje ucznia od klasy (,,Siądź w pierwszej ławce.''). Metoda ta przynosi efekty gdy uczeń był zaangażowany w nieprawidłowe zachowanie i wymaga przestrzeni/czasu aby dojść do siebie.
• Zmniejszanie napięcia przy użyciu humoru -- Jak opisana przez Van Ackera (1993), przemoc jest zjawiskiem interakcyjnym. Wielu nauczycieli gdy skonfrontowanych z agresją odpowiada takim samym lub zbliżonym poziomem negatywnych emocji². Ten typ odpowiedzi tylko pogarsza sytuację. Istnieją dowody, że humor może zniwelować napięcie wynikające z agresywnej sytuacji. Jednakże humor powinien być aplikowany indywidualnie, z uwzględnieniem zdolności ucznia do zrozumienia i skorzystania z tego humoru. Bezwzględnie nie wolno używać humoru aby wykazać akceptację lub pomniejszyć znaczenie nieprawidłowego zachowania. Celem powinno być raczej stworzenie komfortowego środowiska, w którym uwaga może być odwrócona od zakłócenia i można podjąć dalej nauczania.

2.5  Użycie systemu zasad/konsekwencji

-- Ostatni etap w tym ciągu metod przeznaczonych zapobieganiu agresywnego zachowania dotyczy zastosowania klasowego i/lub indywidualnego systemu zasad i konsekwencji. Zasady i reguły zachowania powinny być wcześniej jasno wyłożone, nauczone i wzmocnione. Gdy używa się tego typu karania, ważne jest aby nauczyciel miał dowód, że kara pomniejszyła w przeszłości nieprawidłowe zachowania.

Jeżeli te warunki nie są spełnione powinny być zastosowane bardziej zorientowane na pouczenie metody. Mogą one zawierać takie czynniki jak: okazja do przećwiczenia pożądanego zachowania, odgrywanie ról i inne działania grupowe i indywidualne³. Konsekwencja typu i częstotliwości metod jest podstawą ich sukcesu.

3  Źródła

1. A. J. Bernhardt, R. Forehand. Efekty pochwały względem dzieci klas nauczania poziomu początkowego i średniego,
2. R. Forbes, N. Esperanza. Humor jako strategia nauczania zmniejszająca złość u uczniów upośledzonych emocjonalnie lub poważnie zaburzonych emocjonalnie
3. H. A. Filcheck, C. B. McNeil, A. Herschell. Typy verbalnego sprzężenia zwrotnego wpływającego na posłuszność i ogólne zachowanie u dzieci problemowych i typowych
4. N. E. Jackson, D. A. Jackson, C. Monroe Interakcja z innymi
5. B. Myles, R. L. Simpson. Środki zapobiegawcze względem agresywnych dzieci i młodzieży
6. R. Van Acker. Radzenie sobie z konfliktami i agresją w klasie: Jakich umiejętności potrzebuje nauczyciel?
7. http://google.com

A  Kolofon

Niniejsza praca opublikowana została na licencji ,,Creative Commons: Uznanie autorstwa -- Użycie niekomercyjne -- Na tych samych warunkach'' w wersji 2.5. (http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/2.5/)

---

1

Filcheck, McNeil i Hershcell, 2001, str 226 - wydanie angielskie -- w pracy wolne tłumaczenie

2

nagłośnione ostatnio w mediach zachowanie nauczyciela chemii

3

Van Acker, 1993

---

This document was translated from L^AT_EX by H ^EV^EA.